Гамельчанку Ларысу Шчыракову не раз затрымлівалі па адміністрацыйных справах – такая няпростая прафесія беларускай журналісткі. Дбаючы пра бяспеку, у 2021 годзе Ларыса сышла з прафесіі і занялася этнафатаграфіяй. Але ўлады не даравалі ёй мінулай працы. У 2023 годзе Ларысу Шчыракову судзілі паводле двух артыкулаў Крымінальнага кодэкса Рэспублікі Беларусь нібыта за «садзейнічанне экстрэмісцкай дзейнасці» і «дыскрэдытацыю Беларусі». Ёй прысудзілі тры з паловай гады калоніі і штрафы. У верасні 2025 года ў складзе групы з пяцідзесяці двух палітзняволеных Ларысу прымусова вывезлі з Беларусі ў Літву. Яна апынулася ў іншай краіне, хаця марыла выйсці на волю і проста пайсці дадому. Сваё вызваленне яна ўспрымае як дадатковае пакаранне. Марыць пра родны горад, жыве блізка ад беларускай мяжы і ладзіць этнафотасесіі.
На пытанне пра свой настрой Ларыса адказвае без асаблівага аптымізму, але і без роспачы.
– Настрой у мяне не самы добры, але стаўленне да жыцця засталося ранейшым. Я ніколі не занурваюся ў негатыў. У любой, нават кепскай сітуацыі, стараюся знайсці нешта добрае.
Гэты жыццёвы прынцып дапамагаў нашай гераіне як на волі, так і за кратамі. Яна кажа, што заўсёды была аптымісткай.
– Жыццё працягваецца нават у турме, таму не варта зацыклівацца на цяжкіх перажываннях. Трэба шукаць сэнс у тым, што адбываецца, і жыць тут і цяпер. Жыццё адно. Няма сэнсу яго марнаваць.
Асобнае месца ў жыццёвай філасофіі Ларысы займае хрысціянскае разуменне пакоры.
– Я сфармулявала для сябе такія жыццёвыя правілы, якія дапамагалі зніжаць узровень стрэсу.
«Калі ты знаходзішся ў турме і нічога не можаш змяніць, проста трэба прыняць гэтую сітуацыю. Не факусуйся на негатыўных наступствах, не займайся самаедствам. Проста прымі.»
Ларыса расказвае, што не траціць сілы на тое, што знаходзіцца па-за межамі яе кантролю. А ў калоніі, калі адбываліся канфлікты ці нехта паводзіў сябе агрэсіўна, яна імкнулася не надта ўцягвацца эмацыйна.
«Я казала сабе: значыць, цяпер так. Значыць, трэба гэта перажыць.»
У турме я пазнаёмілася з вельмі прыстойнымі людзьмі. І я кажу не толькі пра палітычных зняволеных, хоць перадусім, вядома, пра іх. Гэта жанчыны высокай культуры і маральнасці. Менавіта ў такой канцэнтраванай форме я ўбачыла адукаваных, годных асобаў. Мне вельмі прыемна, што яны былі ў маім жыцці.
У зняволенні Ларыса прачытала кнігу Віктара Франкла «Сказаць жыццю ТАК». Гэтая кніга зрабіла на яе моцнае ўражанне.
«Пасля гэтай кнігі я сфармулявала для сябе правіла: ШУКАЙ СЭНС. Гэта дапамагло Франклу выжыць ва ўмовах канцэнтрацыйнага лагера, і яно дапамагала і мне. Я не ўспрымала час у калоніі як марны.»
На зоне жанчына працягвала назіраць, аналізаваць і даследаваць рэчаіснасць. Такім чынам, пошук сэнсаў у тым, што робіцца навакол, стаў яе спосабам захаваць сябе.
«Ведаеце, я нібыта працягвала займацца журналістыкай. Так, я не магла публікавацца, але я вельмі ўважліва назірала за тым, што адбываецца. Назірала за пенітэнцыярнай сістэмай знутры і думала пра тое, што ў ёй можна змяніць.»
Цяпер я маю ўласнае ўяўленне. Я магу разважаць пра гэтую сістэму як чалавек, які бачыў усё знутры. Цяпер я шукаю інфармацыю пра тое, як такія сістэмы вывучаюцца і функцыянуюць у заходніх краінах, бо, безумоўна, нашу сістэму трэба рэфармаваць. Яна вельмі архаічная.
Ларыса кажа, што добрага ў турме няшмат. Але гэты досвед дазволіў ёй пабачыць беларускую рэчаіснасць у вельмі канцэнтраваным выглядзе.
– Знаходзячыся ў турме, я прачытала кнігу Дэвіда Майерса «Сацыяльная псіхалогія». Я даўно цікаўлюся псіхалогіяй, да арышту нават паступіла ў магістратуру па гэтай спецыяльнасці. Таму для мяне такі досвед стаў яшчэ і своеасаблівым псіхалагічным эксперыментам, глыбокім пагружэннем у вывучэнне чалавечых паводзін.
«Мне здавалася, што я трапіла ў асяроддзе, дзе магу назіраць і вывучаць розныя сацыяльныя з’явы. А іх было вельмі шмат.»
Ларыса расказвае, якім важным для яе стаў досвед назірання за сацыяльнымі праблемамі, што прыводзяць людзей за краты: алкагалізм, хатні гвалт, сірочасць, беднасць, залежнасці.
– Я пабачыла, як уплывае алкагалізацыя на грамадства, на паводзіны людзей. Я шмат размаўляла з жанчынамі і з вялікім здзіўленнем зразумела: наколькі ж распаўсюджаны хатні гвалт! Калі гвалт – гэта звычайная частка жыцця…
Большасць з жанчын у калоніі ў сваёй бацькоўскай або ва ўласнай сям’і сутыкаліся з рознымі формамі гвалту. Гэта вельмі распаўсюджаная з’ява ў грамадстве, калі мужчына б’е жанчыну або дзеці жывуць ва ўмовах бясконцага гвалту.
Ларыса расказвае і пра так званых «абавязаных асобаў», бацькоў, пазбаўленых бацькоўскіх правоў і вымушаных кампенсаваць дзяржаве ўтрыманне дзяцей.
– Гэта проста замкнёнае кола. Людзі не могуць выбрацца з даўгоў, пастаянна вяртаюцца ў сістэму. Фактычна, яны становяцца вечнымі рабамі гэтай сістэмы.
Пра родны горад Ларыса гаворыць з асаблівай цеплынёй. У Гомелі яна пражыла ўсё жыццё.
– Я сумую па Гомелі. Па сваёй хаце. Па сябрах. Па бацьку. Па сваім сабаку.
«Калі з’явілася пагроза страціць магчымасць жыць дома, бачыць сваіх родных і сяброў, тады я зразумела, што насамрэч была даволі шчаслівым чалавекам. Як шмат у мяне было!»
Я жыла ў добрай хаце, магла кожны дзень гуляць са сваім сабакам. Побач былі бацькі, сябры. Усё гэта было сапраўды цудоўна. Мне не было на што наракаць. Былі мары і жаданні, але ў цэлым я жыла добра. Я ніколі не збіралася з’язджаць. Мяне проста вырвалі з той глебы, дзе было маё месца.
Жыццё ў Польшчы Ларыса ўспрымае як часовую і вымушаную паўзу.
«Я не звязваю сваю будучыню з гэтай краінай. Я не хачу тут укараняцца. Я чакаю моманту, калі змагу вярнуцца дадому.»
Калі пасля вызвалення жанчыну вывезлі з Беларусі, яна ўспрыняла гэта не як вызваленне, а як працяг рэпрэсій.
– Гэта стоадсоткавае пакаранне для мяне. І стоадсоткавая несправядлівасць. У беларускім заканадаўстве няма працэдуры, якая дазваляла б рабіць такое легальна. Але здзіўлення гэта ў мяне не выклікае, бо я ведаю, што такое дыктатура, што такое аўтарытарны рэжым.
Зараз Ларыса Шчыракова у чаканні міжнароднай абароны. Яна трапіла пад Дублінскую працэдуру, таму што вывезлі палітзняволеных у Літву, а абарону яна просіць у Польшчы. Наперадзе – суд. І Ларысу можа чакаць дэпартацыя ў Літву.
«Я даволі доўга чакаю гэтага суда, але не хвалююся з-за яго. Як будзе, так будзе.»
Пасля таго, як нас адвезлі ў Літву, я зразумела, што не хачу там жыць, бо не ведаю літоўскай мовы. У Польшчы мне з мовай лягчэй. Я жыву цяпер у Беластоку, езджу ў этнаграфічныя экспедыцыі і шмат размаўляю з людзьмі.
*Дублінская працэдура – гэта еўрапейскі механізм, які вызначае, якая дзяржава-член Еўрапейскага саюза абавязана разглядаць заяву чалавека аб наданні міжнароднай абароны (прытулку). Яе галоўны прынцып: заяву разглядае тая дзяржава, праз тэрыторыю якой чалавек упершыню трапіў у Еўрапейскі саюз.
Ларыса расказвае, што падчас зняволення практычна перастала займацца сваёй знешнасцю. Доўгія валасы, якія заўважаюць людзі і часта робяць кампліменты, яна проста вырашыла не стрыгчы.
«Я ўвесь час заплятала валасы ў касу і насіла хустку. Свядома выбрала кнігі і навучанне замест турбот пра выгляд. Нібыта адклала сваю жаноцкасць на потым.»
Турэмнае адзенне, ватоўкі, цяжкія боты дадаткова пазбаўлялі магчымасці выглядаць так, як хочацца.
«Я думала, што лепш пачытаю кнігу ці павучу замежную мову, чым буду марнаваць час на валасы. У тых умовах я не адчувала сябе жанчынай. Я разумела, што ўсё роўна не змагу сабе падабацца.»
Ларыса расказвае, што адным з самых цяжкіх выпрабаванняў стала перманентнае псіхалагічнае напружанне.
– Ты ўвесь час жывеш як на мінным полі. У калоніі ёсць мноства правілаў, за парушэнне якіх можна атрымаць спагнанне: няправільна падпісаныя прадукты ў халадзільніку, «лішні» пачак гарбаты, шклянка «не на сваім месцы».
«Нагодай для пакарання магла стаць любая дробязь. І ты ніколі не ведаеш, за што табе можа «прыляцець».»
Да гэтага дадавалася поўная адсутнасць асабістай прасторы.
– Ты ніколі не бываеш адна! Гэта калектыў, дзе ўсе ва ўсіх навідавоку. Усе ўсіх абмяркоўваюць. Даволі таксічнае асяроддзе. У атрадзе магло быць каля васьмідзесяці пяці чалавек, і ўсе вельмі шчыльна жывуць побач. Праз гэта ўзнікае моцнае эмацыйнае напружанне.
«У мяне была такая асацыяцыя: быццам ты ўдзельнічаеш у квэсце або знаходзішся ў «пакоі страху», дзе ніколі не ведаеш, з якога боку цябе зараз нехта напалохае.»
Заходзіш у нейкае памяшканне – і ўжо чакаеш, што зараз высветліцца, нібыта ты нешта зрабіла няправільна і на цябе адразу накінуцца з папрокамі. Куды б ні пайшла, заўсёды ёсць рызыка парушыць нейкае дробнае правіла. Таму сапраўды адчуваеш сябе так, нібы ідзеш па мінным полі.
Ларыса атрымлівала перадачы ад сям’і і магла нешта купляць у турэмнай краме. Але многія жанчыны ў калоніі былі пазбаўлены нават самых простых рэчаў.
«Былі людзі, у якіх не было літаральна нічога: ні гарбаты, ні печыва, ні цукру. Я дапамагала некаторым, нягледзячы на рызыку атрымаць пакаранне. Я проста не магла прайсці міма чалавека, у якога няма нічога! У атрадзе было некалькі чалавек, якім я дапамагала рэгулярна.»
Але спагнанні ў калоніі яе не абмінулі. Адзін з рапартаў быў складзены за шэсць цукерак, якія яна спрабавала пранесці на вытворчасць. У выніку яе пазбавілі спатканняў з роднымі.
«Калі б я не была палітычнай, на гэта ніхто б нават увагі не звярнуў. Для мяне самым каштоўным былі сустрэчы з блізкімі. За два гады ў мяне было толькі два доўгія спатканні.»
А на кароткія спатканні да мяне прыязджаў бацька. Сустрэчы доўжыліся менш за чатыры гадзіны. Я прасіла, каб мяне пазбавілі перадач замест спатканняў, але ніхто мяне не слухаў.
* Рапарт – гэта афіцыйны пісьмовы данос ці скарга турэмнага супрацоўніка на зняволенага. У рапарце звычайна пазначаецца, што зняволены нібыта парушыў правілы. Прычынай можа быць расшпілены гузік, няправільна запраўлены ложак, размова паміж вязнямі, адмова ад працы ці проста асабістая непрыязнасць ахоўніка. Нават калі чалавек не вінаваты, даказаць гэта адміністрацыі часцей за ўсё немагчыма. На падставе рапарту чалавеку ствараюць горшыя ўмовы: могуць пазбавіць спаткання, пасылкі ці перадачы, або адправіць у штрафны ізалятар.
Ларыса кажа, што цяпер яна не палітычная актывістка, а фатографка. Яе вялікае захапленне – гэта этнаграфія. Яна аднаўляе традыцыйныя беларускія вобразы, здымае людзей у аўтэнтычных строях і верыць, што ў гэтым – сіла беларускай ідэнтычнасці.
Фатаграфуе Ларыса з дзяцінства. Расказвае, што гэта быў вельмі добры, шчаслівы перыяд.
– У дзяцінстве я хацела стаць пісьменніцай, але потым зразумела, што насамрэч пішу не настолькі добра. Марыла быць актрысай, спявачкай. Мяне заўсёды цягнула да творчасці. Маляваць не ўмею, але ў мяне ёсць творчае бачанне, напэўна, гэта перадалося ад бацькі. Я бачу прыгажосць, эстэтыку. Таму і займаюся фатаграфіяй і відэа: у мяне ёсць здольнасць адчуваць і ствараць візуальны вобраз.
«Калі мне было дванаццаць гадоў, бацькі падарылі вельмі дарагі фотаапарат «Зеніт». На той час гэта быў адзін з самых прэстыжных савецкіх брэндаў. Я ўжо тады фатаграфавала, сама праяўляла плёнку, сама друкавала здымкі. Вядома, я марыла пра фатаграфію.»
Да 2020 года ў Ларысы былі дзве мары. І абедзве яна рэалізавала!
– Першая мара была – навучыцца спяваць чыста. У мяне заўсёды былі праблемы з інтанацыяй, але пры гэтым я вельмі люблю спяваць. Проста вельмі-вельмі! Я часта трапляла ў кампаніі, дзе было шмат прафесійных музыкаў, і яны рабілі мне заўвагі, што я спяваю фальшыва. Мяне гэта засмучала. Таму я пайшла займацца вакалам да дзвюх выкладчыц. Адна вучыла мяне акадэмічнаму спеву, а другая – эстраднаму.
Яшчэ была мара – навучыцца граць на гітары. Я таксама займалася з выкладчыкам. Не скажу, што стала выдатнай гітарысткай, але цяпер магу зайграць любімыя рамансы і некалькі любімых песень.
Адна з любімых народных песень Ларысы – «Дробна драбніца». Яе запісаў Яўхім Раманаў у Давыд-Гарадку, у тым рэгіёне, адкуль паходзяць продкі жанчыны. Ларыса кажа, што ёй бліжэйшая сялянская культура.
«Гэта мае карані. Мне камфортна ў гэтай культуры, мне падабаецца спяваць нашы песні. Гэта не абавязак, гэта запал.»
Нягледзячы на старанні і высілкі, пакуль у Ларысы не атрымліваецца зарабляць на фатасесіях.
– Кліентаў вельмі мала, людзі не надта ідуць на фатасесіі. Але я ўпэўненая: калі чагосьці сапраўды хочаш, то абавязкова дасягнеш. Проста трэба лепш працаваць: больш якасна здымаць, лепш прасоўваць свае паслугі, даваць рэкламу ў Instagram, распавядаць пра сябе ў беларускіх суполках у розных гарадах. Шчыра кажучы, пакуль я проста недастаткова ўкладваюся ў гэта.
Калі вы хацелі б фатасэт, напішыце Ларысе: instagram.com/larashchyrakova
Ларысе 53 гады. Выглядае яна цудоўна і падцягнута. Кажа, што сакрэт просты: здаровы лад жыцця і гены доўгажыхароў – бацька Ларысы ў 91 год актыўна карыстаецца інтэрнэтам.
«Спачатку было цяжка бачыць у люстэрку «старую цётку» пасля калоніі. Але цяпер я на стадыі прыняцця. У маёй душы ўсё яшчэ жыве дзіця, якое хоча радавацца жыццю, гуляць у гарах і бачыць мора.»
Ларыса марыць вярнуцца ў Гомель, з’ездзіць у Італію і працягваць здымаць беларускую прыгажосць. А пакуль яна вучыцца жыць нанова, эканоміць кожную капейку ў эміграцыі і не губляе надзеі, што яе «зацягнуты квэст» калі-небудзь скончыцца вяртаннем дадому.
Мы разрешаем полную или частичную перепечатку текстов и использование визуала. Обязательна активная прямая гиперссылка на страницу-оригинал, которая размещается в начале перепечатываемого текста и поста в соцсетях. Обязательно указание авторства всех фото и видеоматериалов.
